Scottish Fold Kedi Özellikleri, Bakımı ve Beslenme Rehberi
Kıvrık kulakları, yuvarlak yüz hatları ve baykuşu andıran sevimli bakışlarıyla dünya genelinde en çok ilgi gören kedi ırklarından biri olan Scottish Fold, benzersiz görünümünün yanı sıra uysal ve sevecen karakteriyle de ev yaşamına mükemmel uyum sağlar. Kendine has fiziksel özellikleri ve sakin doğası nedeniyle evcil hayvan severlerin ilk tercihleri arasında yer alan bu özel dostlarımızın bakımı, genetik yapılarından dolayı ekstra bir hassasiyet ve bilinç gerektirir. Bu rehberde, kıvrık kulaklı bu sevimli dostlarımızın kökeninden karakteristik özelliklerine, kalıtsal sağlık durumlarından beslenme ve doğru bakım rutinlerine kadar ihtiyaç duyabileceğiniz tüm önemli detayları kapsamlı bir şekilde bulabilirsiniz.
Scottish Fold Kedisi Genel Özellikleri ve Kökeni
Popüler kedi ırkları arasında yer alan Scottish Fold, kendine has kulak yapısı ve yuvarlak hatlarıyla dikkat çeken, oldukça sakin ve uyumlu bir ev arkadaşıdır. Bu benzersiz ırkın anlaşılması, hem onun geçmişine göz atmayı hem de bu ayırt edici fiziksel ve karakteristik özelliklerin arkasındaki detayları öğrenmeyi gerektirir.
Scottish Fold Kedisinin Tarihçesi ve Kökeni
Scottish Fold ırkının kökeni 1961 yılında İskoçya'nın Perthshire bölgesindeki bir çiftlikte başlayan tesadüfi bir keşfe dayanır. William Ross adlı bir çoban, kulakları alışılmadık bir şekilde öne ve aşağıya doğru kıvrık olan Susie adında beyaz bir ahır kedisini fark etmiştir. Susie'nin dünyaya getirdiği yavrulardan bazılarının da aynı kıvrık kulak yapısına sahip olması, bu durumun kalıtsal bir özellik olduğunu ortaya koymuştur. Ross, bir genetik uzmanının yardımıyla bu yavruları British Shorthair gibi yerel ırklarla çiftleştirerek günümüzdeki Scottish Fold ırkının temelini atmıştır. Irk, 1970'li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri'ne götürüldükten sonra büyük bir popülarite kazanmış ve kedi dernekleri tarafından resmi olarak tanınmaya başlanmıştır.
Kıvrık Kulak Geninin (Fd Geni) Bilimsel Açıklaması
Scottish Fold kedilerine o ikonik görünümünü kazandıran kıvrık kulaklar, aslında "Fd" olarak adlandırılan ve otozomal dominant (baskın) gen mutasyonunun bir sonucudur. Bu mutasyon, kedinin vücudundaki kıkırdak dokunun gelişimini doğrudan etkileyerek kulak kıkırdağının katlanmasına neden olur. Eğer bir kedi bu geni anne veya babasından tek bir kopya olarak alırsa (heterozigot), kulakları kıvrık olur ancak sağlıklı bir gelişim gösterme şansı yükselir. Bilimsel çalışmalar, bu genin sadece kulakları değil, vücuttaki tüm kıkırdak ve kemik sistemini etkilediğini göstermektedir. Bu nedenle ırkın üretimi ve soy takibi, genetik risklerin kontrol altında tutulması açısından modern veteriner bilimi tarafından çok sıkı bir şekilde takip edilmektedir.
Fiziksel Özellikleri ve Vücut Yapısı
Scottish Fold kedileri genel olarak orta büyüklükte, tıknaz ve kaslı bir vücut yapısına sahiptir. En belirgin fiziksel özellikleri, kafalarının neredeyse tamamen yuvarlak olması ve geniş, yuvarlak gözlerinin bu yuvarlaklığı destekleyerek onlara şaşkın bir ifade katmasıdır. Göğüs yapıları geniş, bacakları orta uzunlukta ve patileri yuvarlaktır. Kuyrukları genellikle vücutlarıyla orantılıdır ancak sertleşmeye karşı esnekliğinin kontrol edilmesi önemlidir. Erkek Scottish Fold kedilerinin ağırlığı genellikle 4 ile 6 kilogram arasında değişirken, dişi kedilerde bu oran 3 ile 5 kilogram arasında kalmaktadır. Geniş bir renk ve desen yelpazesine sahip olan kürkleri, oldukça sık ve pelüş hissi veren bir dokudadır.
Karakteri ve Kişilik Özellikleri
Karakter olarak son derece sakin, uysal ve insan odaklı kedilerdir. Aile bireylerine çok güçlü bağlarla bağlanan bu kediler, ev halkını odadan odaya takip etmeyi ve sessizce ortamı gözlemlemeyi çok severler. Miyavlama eğilimleri oldukça düşüktür; seslerini genellikle sadece mama saatlerinde veya bir şeye ihtiyaç duyduklarında çok yumuşak bir tonda çıkarırlar. Diğer kedi ve köpeklerle iyi geçinme oranları yüksek olduğu için çocuklu ve evcil hayvanlı aileler için ideal bir seçenektirler. Aynı zamanda arka bacaklarının üzerine oturarak "Buda pozu" verdikleri veya sırt üstü yatarak uyudukları kendilerine has eğlenceli alışkanlıkları ile tanınırlar.
Scottish Fold Kedilerinde Kulak Yapısı ve Sağlık Durumu
Bu ırkı sahiplenmek isteyen kişilerin, kulak anatomisi ve genetik mutasyonun getirdiği sağlık riskleri konusunda detaylı bilgi sahibi olması hayati önem taşır. Kulakların yapısı, kedinin yaşam kalitesini doğrudan etkileyen unsurlarla yakından ilişkilidir.
Kulaklar Ne Zaman Kıvrılmaya Başlar?
Scottish Fold yavrularının tümü, dünyaya geldiklerinde düz kulak yapısına sahiptir. Doğumdan sonraki ilk haftalarda hangi yavrunun kıvrık, hangi yavrunun düz kulaklı olacağını tahmin etmek imkansızdır. Kulaklardaki kıvrılma süreci genellikle yavrular 3 ila 4 haftalık olduğunda yavaş yavaş kendini göstermeye başlar. Yaklaşık 11 ila 12 haftalık olduklarında ise kulakların nihai şekli ve kıvrılma derecesi tamamen netleşmiş olur. Bazı kedilerde kulaklar tek bir kıvrımla hafifçe eğik dururken, bazılarında ise kafaya tamamen yapışacak şekilde çift veya üçlü kıvrım meydana gelebilir.
Dik Kulaklı Scottish Fold (Scottish Straight) Nedir?
Bir Scottish Fold batımında dünyaya gelen ancak kulakları kıvrılmayıp dik kalan yavrular Scottish Straight olarak adlandırılır. Bu kediler, kıvrık kulak genini (Fd) taşımadıkları için kulak yapıları tıpkı bir British Shorthair gibi dik ve normaldir. Fiziksel gövde yapıları, kürk dokuları ve sevecen karakter özellikleri bakımından tamamen Scottish Fold ile aynı özellikleri sergilerler. Scottish Straight kedileri, kıvrık kulaklı kedilerde görülen kıkırdak hastalıkları riskini taşımadıkları için ırkın sağlıklı bir şekilde devam ettirilebilmesi amacıyla yapılan çiftleştirmelerde hayati bir rol oynarlar.
Osteokondrodizplazi (Kıkırdak ve Kemik Hastalığı) Nedir?
Osteokondrodizplazi (OCD), Scottish Fold ırkına özgü olan ve kıvrık kulakları oluşturan gen mutasyonunun vücuttaki diğer kıkırdak ve kemik dokularında yol açtığı kalıtsal bir hastalıktır. Bu rahatsızlık, eklemlerdeki kıkırdak dokunun ilerleyici bir şekilde deforme olmasına, kemiklerde ağrılı büyümelerin oluşmasına ve eklem esnekliğinin kaybolmasına neden olur. Özellikle arka bacaklarda, bileklerde ve kuyruk omurlarında sertleşme, kalınlaşma ve hareket kısıtlılığı ile kendini gösterir. Hastalığın kesin bir tedavisi bulunmamakla birlikte, veteriner hekim gözetiminde uygulanan ağrı kesici tedaviler, eklem destekleri ve kilo kontrolü ile kedinin yaşam konforu artırılmaya çalışılır.
Scottish Fold Sağlık Sorunları ve Kalıtsal Hastalıklar
Osteokondrodizplazi dışında bu ırkta genetik yatkınlık nedeniyle görülebilecek bazı farklı kalıtsal sağlık sorunları da mevcuttur. Düzenli veteriner kontrolleri bu hastalıkların erken teşhisi için kritik bir öneme sahiptir.
- Polikistik böbrek hastalığı, böbrek dokusunda zamanla büyüyen sıvı dolu kistlerin oluşmasına ve ilerleyen yaşlarda böbrek yetmezliğine yol açabilir.
- Hipertrofik kardiyomiyopati, kalp kasının anormal derecede kalınlaşmasıyla karakterize, ırkta görülebilen genetik bir kalp rahatsızlığıdır.
- Erken yaşta ortaya çıkabilen kulak enfeksiyonları, kulak kanallarının dar ve kapalı yapısı nedeniyle bakteri ve kulak akarlarının üremesi için uygun ortam yaratmasından kaynaklanır.
Bu riskleri en aza indirmek adına düzenli sağlık taramaları aksatılmamalıdır.
Scottish Fold Bakımı Nasıl Yapılır?
Scottish Fold kedilerinin sağlıklı ve konforlu bir yaşam sürmesi, ev içindeki doğru bakım rutinlerinin düzenli olarak uygulanmasına bağlıdır. Kulak yapılarından kürk özelliklerine kadar her detaya özen gösterilmesi gerekir.
Kulak Temizliği ve Bakımında Dikkat Edilmesi gerekenler
Kıvrık kulak yapısı, kulak içinin hava almasını zorlaştırdığı için kir, nem ve balmumu birikimine oldukça müsaittir. Bu durum bakteriyel enfeksiyonların oluşma riskini artırdığı için kulakların haftada en az bir kez düzenli olarak kontrol edilmesi gerekir. Temizlik esnasında kesinlikle kulak çöpü gibi sert cisimler kulak kanalının içine sokulmamalı, bunun yerine veteriner hekimin önerdiği kulak temizleme solüsyonları kullanılmalıdır. Solüsyon kulak içine damlatıldıktan sonra kulak tabanına hafifçe masaj yapılmalı ve dışarı çıkan kirler yumuşak bir pamuk veya gazlı bez yardımıyla nazikçe silinmelidir. Temizlik sırasında kulak kıkırdağına sert baskı uygulamaktan kaçınılmalıdır.
Tüy Yapısı ve Tüy Bakımı Rutini
Sık ve çift katmanlı bir kürk yapısına sahip oldukları için tüy bakımları aksatılmamalıdır. Haftada 2-3 kez uygun bir kedi tarağı veya fırçasıyla taranmaları, ölü tüylerin uzaklaştırılması ve kıtık oluşumunun önlenmesi açısından yeterlidir. İlkbahar ve sonbahar gibi mevsimsel geçiş dönemlerinde dökülme oranı artacağı için tarama seansları günlük olarak güncellenmelidir. Düzenli tarama sadece kürkün parlak kalmasını sağlamakla kalmaz, aynı zamanda kedinin kendini yalarken yutacağı tüy miktarını azaltarak mide ve bağırsaklarda tüy yumağı (hairball) oluşma riskini de ciddi oranda düşürür.
Göz ve Diş Temizliği
Yuvarlak kafa yapısına paralel olarak bu kedilerde göz pınarlarında hafif akıntılar ve kuruyan çapaklar meydana gelebilir. Göz sağlığını korumak amacıyla, her göz için ayrı ve temiz bir bez ya da göz temizleme mendili kullanılarak bu akıntılar günlük olarak silinmelidir. Diş bakımı ise periodontal hastalıkların önlenmesi adına kritik bir diğer adımdır. Haftada en az birkaç kez kediler için özel olarak üretilmiş diş fırçaları ve aromalı diş macunları ile dişlerin fırçalanması, tartar ve plak oluşumunu büyük ölçüde engeller.
Ev Yaşamı ve Egzersiz İhtiyacı
Genel olarak sakin ve hareketsiz kalmaya meyilli bir doğaları olduğu için ev içinde aktif tutulmaları sağlıkları açısından elzemdir. Tırmanma ağaçları, interaktif zeka oyuncakları ve lazer oyunları ile gün içinde hafif egzersizler yapmaları teşvik edilmelidir. Egzersiz, hem kas ve eklem yapılarının gücünü korur hem de hareketsizliğe bağlı obezite riskinin önüne geçer. Ev içinde kendilerine ait, sessiz ve huzurlu dinlenme alanlarının bulunması da ruhsal sağlıklarını ve dingin yapılarını destekleyen önemli bir unsurdur.
Scottish Fold Beslenme Rehberi
Doğru beslenme, Scottish Fold kedilerinin hem ideal kilolarını korumalarında hem de genetik olarak yatkın oldukları eklem rahatsızlıklarının etkilerini hafifletmede en güçlü araçtır. Kaliteli içerik ve porsiyon kontrolü beslenmenin temelini oluşturur.
Yaşa Göre Beslenme Planı (Yavru, Yetişkin, Kısırlaştırılmış, Yaşlı)
Hızlı bir büyüme döneminde olan Scottish Fold yavruları, yüksek protein ve enerji içeren, bağışıklık sistemini destekleyici yavru kedi mamaları ile beslenmelidir. Bir yaşını doldurarak yetişkinlik dönemine geçen kedilerde ise kas kütlesini koruyacak ancak kilo alımını sınırlayacak yetişkin mamalarına geçiş yapılmalıdır. Kısırlaştırma operasyonu sonrasında metabolizma yavaşlayacağı ve iştah artabileceği için mutlaka idrar yolu sağlığını koruyan düşük kalorili "kısırlaştırılmış kedi mamaları" tercih edilmelidir. Yaşlılık döneminde ise azalan hareketliliğe uygun, sindirimi kolay ve böbrekleri yormayacak özel formüllü mamalar beslenme planının merkezine oturtulmalıdır.
Eklem Sağlığını Destekleyen Mama ve Takviye Seçimi
Irkın kıkırdak ve kemik yapısındaki hassasiyet nedeniyle, seçilen mamaların içeriğinde eklem koruyucu bileşenlerin yer alması hayati bir öneme sahiptir. Glukozamin, kondroitin sülfat, MSM ve Omega-3 yağ asitleri (EPA/DHA) yönünden zengin mamalar eklem sıvısını destekler ve kıkırdak aşınmalarını geciktirir. Eğer kullanılan mama bu maddeleri yeterli düzeyde içermiyorsa, veteriner hekim tavsiyesi doğrultusunda sıvı veya tablet formundaki eklem takviyeleri beslenme rutinine dahil edilmelidir. Bu takviyeler, kedilerin ilerleyen yaşlarda daha hareketli ve ağrısız bir yaşam sürmelerine doğrudan katkı sağlar.
Günlük Mama Porsiyonu ve Kilo Kontrolü
Hareketsiz yaşam tarzı nedeniyle obeziteye oldukça açık bir ırktır. Alınan her fazla kilo, zaten hassas olan eklemlere binen yükü artırarak genetik rahatsızlıkların semptomlarını şiddetlendirir. Bu yüzden mama ambalajlarında yer alan yaş ve kilo tablolarına göre günlük porsiyonlar bir mutfak terazisiyle ölçülerek verilmelidir. Gün boyu önünde serbestçe mama bulundurmak yerine, öğünlü besleme yöntemi tercih edilmeli ve kedinin vücut kondisyon skoru düzenli olarak veteriner hekim tarafından kontrol edilmelidir.
Islak Mama, Kuru Mama ve Su Tüketiminin Önemi
Kuru mamalar diş sağlığı ve pratiklik açısından faydalı olsa da, kedilerin doğası gereği az su içme eğiliminde olmaları nedeniyle beslenme planı mutlaka kaliteli ıslak (yaş) mamalarla desteklenmelidir. Islak mamalar yüksek su içeriği sayesinde böbreklerin çalışmasını destekler ve idrar yolu taşı oluşumu riskini azaltır. Evin farklı noktalarında her zaman taze, temiz ve serin su bulundurulmalı, su tüketimini artırmak adına kedilerin ilgisini çeken su pınarları (şelaleler) kullanılmalıdır.
Scottish Fold Sahiplenirken ve Çiftleştirirken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Scottish Fold sahiplenmeyi düşünen veya bu sürecin yönetiminde yer alan kişilerin, ırkın etik üretim standartları ve gelecekteki yaşam süresi hakkında tam bir bilinçle hareket etmesi gerekir. Yapılacak hatalar geri dönülemez sağlık sorunlarına yol açabilir.
Neden İki Kıvrık Kulaklı Kedi Çiftleştirilmemeli?
İki kıvrık kulaklı Scottish Fold kedisinin (Fd x Fd) çiftleştirilmesi, kedi dünyasındaki en büyük genetik hatalardan biridir ve kesinlikle yasaktır. İki taraftan da baskın olan kıvrık kulak genini alan yavrular, homozigot (FdFd) genotipe sahip olarak dünyaya gelirler. Bu durum, yukarıda bahsedilen osteokondrodizplazi (ağır kıkırdak ve kemik deformasyonu) hastalığının çok erken yaşlarda, son derece şiddetli ve geri dönüşü olmayan bir şekilde ortaya çıkmasına neden olur. Bu yavrular hayatları boyunca kronik acı ve hareket kısıtlılığı çekerler.
Doğru Çiftleştirme Kombinasyonları
Irkın standartlarını korumak ve en önemlisi sağlıklı, ağrısız yavruların dünyaya gelmesini sağlamak adına çiftleştirmeler mutlaka bir kıvrık kulaklı kedi ile bir dik kulaklı kedinin bir araya getirilmesiyle yapılmalıdır. En sağlıklı ve kabul görmüş kombinasyonlar şunlardır:
- Scottish Fold x Scottish Straight çiftleştirmesi, yavruların bir kısmının kıvrık, bir kısmının dik kulaklı olmasını sağlar ve genetik hastalık riskini minimuma indirir.
- Scottish Fold x British Shorthair çiftleştirmesi, ırkın gen havuzunu genişletmek ve kemik yapısını güçlendirmek adına uluslararası kedi dernekleri tarafından onaylanan bir diğer yöntemdir.
Bu doğru kombinasyonlar sayesinde doğan kıvrık kulaklı yavrular heterozigot gen yapısına sahip olur ve genetik hastalığı taşıma veya gösterme riskleri en düşük seviyede kalır.
Scottish Fold Ömrü Ne Kadardır?
Sağlıklı genetik kombinasyonlardan dünyaya gelen, kaliteli mamalarla beslenen ve düzenli veteriner bakımı sağlanan bir Scottish Fold kedisinin ortalama yaşam süresi 11 ila 15 yıl arasında değişiklik göstermektedir. Kedinin ev içindeki stres seviyesinin düşük tutulması, aşı takviminin düzenli takip edilmesi ve kalıtsal hastalıklara karşı yapılan erken taramalar bu sürenin uzamasında ve yaşam kalitesinin yüksek kalmasında belirleyici bir rol oynar.
Özetlemek gerekirse; Scottish Fold kedi ırkı, sakin yapısı ve sevecen karakteri ile ev yaşamına çok iyi uyum sağlayan mükemmel bir dosttur. Ancak bu özel dostlarımızın kıvrık kulaklarının arkasındaki genetik gerçeklerin bilincinde olmak, onların bakımı, beslenmesi ve özellikle üretim süreçlerinde son derece titiz ve etik kurallara uygun davranmayı gerektirir. Doğru çiftleştirme kombinasyonlarından doğan, kaliteli besinlerle desteklenen ve sevgi dolu bir ev ortamında düzenli veteriner kontrolleri ile büyütülen bir Scottish Fold, uzun yıllar boyunca ailenizin en sağlıklı ve neşeli üyelerinden biri olmaya devam edecektir.
Not: Scottish Fold gibi özel ırklar yalnızca fiziksel görünümleriyle değil, genetik hassasiyetleriyle de bilinçli bakım ve sorumluluk gerektiren canlılardır. Bu nedenle sağlıklı yavruların etik eşleştirme kurallarına uygun şekilde dünyaya gelmesi, düzenli veteriner kontrolleri altında büyütülmesi ve yeni ailelerine doğru bilgilendirme ile teslim edilmesi büyük önem taşır. Sahiplenme sürecinde sağlık geçmişi şeffaf şekilde paylaşılan ve kedilerin yaşam kalitesini ön planda tutan güvenilir yetiştiricilerin tercih edilmesi önerilir.
Scottish Fold Kedilerinin Özellikleri ile İlgili Sık Sorulan Sorular
Scottish Fold kedilerinin kulakları doğuştan mı kıvrık olur?
Hayır. Scottish Fold yavrularının tamamı doğduklarında düz kulaklı olarak dünyaya gelir. Kulakların kıvrılmaya başlayıp başlamayacağı genellikle 3 ila 4 haftalık dönemde belli olur. Yaklaşık 11 ila 12 haftalık olduklarında ise kulak yapıları tamamen netleşir. Bazı yavruların kulakları hafif kıvrılırken bazıları tamamen kafaya yapışık şekilde katlanabilir. Kulakların kıvrık olması, “Fd” adı verilen baskın gen mutasyonundan kaynaklanır.
Scottish Fold kedilerinde neden sağlık sorunları sık görülür?
Bu ırkta görülen sağlık sorunlarının temel nedeni, kulakların kıvrılmasını sağlayan genin yalnızca kulak kıkırdağını değil tüm kemik ve kıkırdak sistemini etkilemesidir. Bu durum özellikle osteokondrodizplazi adı verilen kalıtsal eklem ve kemik hastalığına yol açabilir. Hastalık; kuyruk sertleşmesi, eklem ağrıları, hareket kısıtlılığı ve kemik deformasyonlarıyla kendini gösterebilir. Bu nedenle Scottish Fold sahiplenmeden önce genetik sağlık risklerinin bilinmesi oldukça önemlidir.
Scottish Fold kedilerinin bakımı zor mudur?
Scottish Fold kedileri genel olarak sakin yapılı ve ev yaşamına kolay uyum sağlayan kediler olsa da bakım konusunda düzenli ilgi isterler. Özellikle kulak temizliği çok önemlidir çünkü kıvrık kulak yapısı hava dolaşımını azaltarak enfeksiyon riskini artırır. Bunun yanında düzenli tüy tarama, göz temizliği, diş bakımı ve kilo kontrolü de ihmal edilmemelidir. Eklem sağlıklarını korumak için hafif egzersiz yapmaları ve kaliteli beslenmeleri gerekir.
Scottish Fold ile Scottish Straight arasındaki fark nedir?
Scottish Straight, Scottish Fold ile aynı genetik aileden gelen ancak kulakları kıvrılmayan kedilere verilen isimdir. Fiziksel yapı, karakter ve kürk özellikleri bakımından büyük ölçüde Scottish Fold ile aynıdırlar. Ancak Scottish Straight kedileri kıvrık kulak genini taşımadıkları için kıkırdak ve kemik hastalıklarına daha az yatkındırlar. Bu nedenle sağlıklı üretim yapılabilmesi adına Scottish Fold kedileri genellikle Scottish Straight kedileriyle çiftleştirilir.
İki Scottish Fold kedisinin çiftleştirilmesi neden sakıncalıdır?
İki kıvrık kulaklı Scottish Fold kedisinin çiftleştirilmesi ciddi genetik problemlere yol açabileceği için etik ve veterinerlik açısından kesinlikle önerilmez. Böyle bir eşleşmede yavruların her iki ebeveynden de sorunlu geni alma ihtimali yükselir ve ağır osteokondrodizplazi hastalığı ortaya çıkabilir. Bu yavrular çok erken yaşta ciddi ağrılar, yürüyüş bozuklukları ve hareket kısıtlılığı yaşayabilir. Sağlıklı üretim için yalnızca Scottish Fold ile Scottish Straight veya British Shorthair eşleşmeleri tercih edilmelidir.
Scottish Fold kedileri ne kadar yaşar?
Sağlıklı bir genetik geçmişe sahip olan, düzenli veteriner kontrolünden geçen ve doğru şekilde beslenen Scottish Fold kedileri ortalama 11 ila 15 yıl arasında yaşayabilir. Yaşam süresini etkileyen en önemli faktörler arasında kilo kontrolü, eklem sağlığının korunması, kaliteli mama kullanımı ve stresin düşük tutulduğu bir yaşam ortamı yer alır. Düzenli sağlık taramaları sayesinde kalıtsal hastalıkların erken teşhis edilmesi de yaşam kalitesini önemli ölçüde artırır.